Utrudnianie kontaktów z dzieckiem – czy można żądać zadośćuczynienia?

Spory o kontakty z dzieckiem należą do najbardziej emocjonalnych spraw z zakresu prawa rodzinnego. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których jeden z rodziców uporczywie utrudnia lub wręcz uniemożliwia drugiemu realizowanie kontaktów ustalonych przez sąd albo uzgodnionych pomiędzy rodzicami.

Czy w takiej sytuacji rodzic może korzystać wyłącznie ze środków przewidzianych w przepisach dotyczących wykonywania kontaktów? A może prawo do kontaktu z dzieckiem oraz łącząca rodzica i dziecko więź rodzinna mogą podlegać również ochronie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego? Czy możliwe jest zadośćuczynienie albo odszkodowanie za zerwanie lub poważne osłabienie relacji z dzieckiem?

Zagadnienie to od lat budzi kontrowersje zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie.

Kontakty z dzieckiem a więź rodzinna – na czym polega różnica?

Punktem wyjścia jest rozróżnienie dwóch pojęć: prawa do kontaktu z dzieckiem oraz więzi rodzinnej, czyli szczególnej relacji emocjonalnej istniejącej pomiędzy rodzicem a dzieckiem.

Kontakty z dzieckiem zostały uregulowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, spotkania, odwiedziny, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, a także bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję czy korzystanie z innych środków komunikowania się na odległość.

Czym innym jest natomiast więź rodzinna. Jest to szczególna relacja emocjonalna, która powstaje i rozwija się pomiędzy bliskimi członkami rodziny, w tym pomiędzy rodzicem a dzieckiem.

Rozróżnienie to ma istotne znaczenie dla oceny, czy określone zachowanie drugiego rodzica może prowadzić do naruszenia dobra osobistego, a w konsekwencji uzasadniać roszczenie o zadośćuczynienie.

Czy prawo do kontaktu z dzieckiem jest dobrem osobistym?

Samo prawo do kontaktu z dzieckiem należy odróżnić od dobra osobistego w postaci szczególnej więzi rodzinnej.

Kontakty są uprawnieniem i obowiązkiem wynikającym z przepisów prawa rodzinnego oraz służą między innymi budowaniu i utrzymywaniu relacji rodzica z dzieckiem. Nie oznacza to jednak, że każde naruszenie zasad dotyczących kontaktów będzie jednocześnie naruszeniem dobra osobistego.

W określonych okolicznościach ochronie na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego może natomiast podlegać więź rodzinna łącząca rodzica z dzieckiem.

W praktyce oznacza to, że pojedyncze niewykonanie kontaktu czy nawet powtarzające się problemy z jego realizacją nie muszą automatycznie uzasadniać roszczenia o zadośćuczynienie. Kluczowe może być wykazanie, że działania drugiego rodzica doprowadziły do rzeczywistego i poważnego naruszenia chronionej więzi rodzinnej.

Co zrobić, gdy drugi rodzic utrudnia kontakty z dzieckiem?

Prawo przewiduje specjalny mechanizm służący wykonywaniu orzeczeń oraz ugód regulujących kontakty z dzieckiem.

Jeżeli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia lub ugody dotyczącej kontaktów, sąd opiekuńczy może – po spełnieniu ustawowych przesłanek – zagrozić nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku.

Jeżeli mimo tego naruszenia nadal występują, sąd może następnie nakazać zapłatę należnej sumy pieniężnej.

Mechanizm ten został uregulowany w art. 598¹⁵ i art. 598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego i ma przede wszystkim służyć zapewnieniu prawidłowej realizacji kontaktów z dzieckiem.

Kiedy utrudnianie kontaktów może naruszać więź rodzinną?

Problem staje się poważniejszy, gdy zachowanie jednego z rodziców nie ogranicza się do incydentalnego utrudnienia spotkania, lecz ma charakter długotrwały i prowadzi do stopniowego osłabienia relacji dziecka z drugim rodzicem.

Może chodzić przykładowo o sytuacje, w których jeden z rodziców:

• systematycznie utrudnia lub uniemożliwia kontakty z dzieckiem,
• bez uzasadnionej przyczyny nie wykonuje orzeczenia regulującego kontakty,
• przedstawia drugiego rodzica dziecku w negatywnym świetle,
• podejmuje działania prowadzące do odrzucenia drugiego rodzica przez dziecko,
• świadomie dąży do osłabienia lub zerwania istniejącej relacji emocjonalnej.

W takim przypadku przedmiotem potencjalnej ochrony nie jest wyłącznie samo prawo do kontaktu z dzieckiem, lecz przede wszystkim istniejąca wcześniej więź rodzinna.

Zadośćuczynienie za zerwanie więzi z dzieckiem – kiedy może być możliwe?

Dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych wymaga wykazania odpowiednich przesłanek. Sam fakt, że kontakty z dzieckiem nie odbywały się zgodnie z ustalonym harmonogramem, może nie być wystarczający.

Rodzic dochodzący zadośćuczynienia powinien wykazać przede wszystkim:

• istnienie dobra osobistego podlegającego ochronie,
• naruszenie więzi rodzinnej,
• bezprawność działania drugiego rodzica,
• doznaną krzywdę,
• związek pomiędzy działaniem drugiego rodzica a naruszeniem więzi i powstałą krzywdą.

Szczególnie istotne jest ustalenie, co rzeczywiście doprowadziło do pogorszenia relacji rodzica z dzieckiem.

Sąd może bowiem badać, czy osłabienie więzi było następstwem zachowania drugiego rodzica, czy też wynikało z innych okoliczności, np. wcześniejszej relacji rodzica z dzieckiem, braku zaangażowania w jego życie, wieku i stanowiska samego dziecka czy innych zdarzeń rodzinnych.

Jak udowodnić naruszenie więzi rodzinnej?

Sprawy dotyczące naruszenia dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej mogą wymagać rozbudowanego postępowania dowodowego.

Znaczenie mogą mieć w szczególności dokumenty pochodzące z postępowań rodzinnych, orzeczenia regulujące kontakty, dokumentacja dotycząca niewykonywania kontaktów, korespondencja pomiędzy rodzicami, wiadomości SMS i e-mail, zeznania świadków, a także opinie specjalistów.

W zależności od okoliczności sprawy istotne mogą być również opinie Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS), psychologów lub innych biegłych.

Kluczowe pozostaje wykazanie nie tylko problemów z realizacją kontaktów, ale również tego, jaki wpływ określone działania wywarły na relację pomiędzy rodzicem a dzieckiem.

Zadośćuczynienie a odszkodowanie za utrudnianie kontaktów z dzieckiem

Zadośćuczynienie i odszkodowanie nie są pojęciami tożsamymi.

Zadośćuczynienie ma służyć rekompensacie szkody niemajątkowej, czyli krzywdy. W przypadku naruszenia więzi rodzinnej może chodzić przede wszystkim o cierpienie psychiczne związane z poważnym osłabieniem albo zerwaniem relacji z dzieckiem.

Odszkodowanie dotyczy natomiast szkody majątkowej. Jego dochodzenie wymaga więc wykazania konkretnego uszczerbku finansowego oraz związku pomiędzy powstałą szkodą a bezprawnym działaniem.

Najczęściej problematyczne jest właśnie wykazanie szkody majątkowej, dlatego zdecydowana większość podobnych spraw koncentruje się na roszczeniach o zadośćuczynienie.

Czy każde utrudnianie kontaktów daje prawo do zadośćuczynienia?

Nie. Należy odróżnić niewykonywanie lub nieprawidłowe wykonywanie kontaktów od naruszenia dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej.

Nie każde odwołane spotkanie, konflikt dotyczący harmonogramu kontaktów czy nawet powtarzające się problemy z ich realizacją muszą oznaczać, że doszło do tak poważnej ingerencji w relację rodzinną, która uzasadnia odpowiedzialność na podstawie przepisów o ochronie dóbr osobistych.

Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Znaczenie mogą mieć m.in. czas trwania utrudnień, intensywność działań, wcześniejsza relacja rodzica z dzieckiem, przyczyny niewykonywania kontaktów oraz rzeczywisty wpływ tych zachowań na istniejącą więź.

Więź rodzinna jako dobro osobiste – dlaczego sprawy te są skomplikowane?

Kwestia ochrony relacji rodzinnych na podstawie przepisów o dobrach osobistych od lat jest przedmiotem dyskusji prawnej i orzecznictwa sądowego.

Szczególne znaczenie ma rozgraniczenie dwóch płaszczyzn: wykonywania kontaktów z dzieckiem, które zostały uregulowane w prawie rodzinnym, oraz ochrony więzi rodzinnej jako wartości związanej ze sferą życia osobistego człowieka.

Dlatego w konkretnej sprawie nie wystarczy samo stwierdzenie, że drugi rodzic nie przestrzegał ustalonego harmonogramu kontaktów. Konieczna jest analiza tego, czy jego zachowanie doprowadziło do naruszenia dobra osobistego oraz czy zachodzą przesłanki odpowiedzialności cywilnej.

Podsumowanie – naruszenie kontaktów z dzieckiem a zadośćuczynienie

Utrudnianie kontaktów z dzieckiem nie oznacza automatycznie naruszenia dobra osobistego rodzica. Prawo do kontaktu z dzieckiem należy odróżnić od szczególnej relacji emocjonalnej, jaką jest więź rodzinna.

Jeżeli jednak działania jednego z rodziców są długotrwałe i prowadzą do poważnego osłabienia lub zerwania istniejącej więzi pomiędzy dzieckiem a drugim rodzicem, może pojawić się podstawa do rozważenia ochrony przewidzianej w art. 23, 24 i 448 Kodeksu cywilnego, w tym roszczenia o zadośćuczynienie.

Możliwość dochodzenia odszkodowania zależy natomiast od powstania i wykazania konkretnej szkody majątkowej.

Każdy taki przypadek wymaga indywidualnej oceny – zarówno pod kątem sposobu wykonywania kontaktów z dzieckiem, jak i tego, czy doszło do rzeczywistego naruszenia dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej.

Autor: radc. pr. Stefan Zimny